Μικροδίκτυα Βιομάζας: Καθαρή Ενέργεια για τα Νησιά

Αύγουστος σε ένα μικρό νησί του Αιγαίου. Οι ταβέρνες είναι γεμάτες, όλα τα κλιματιστικά δουλεύουν, και κάπου κοντά στο λιμάνι ένας παλιός σταθμός ντίζελ λειτουργεί στο φουλ, καίγοντας καύσιμο που ήρθε με δεξαμενόπλοιο. Σε πολλά ελληνικά νησιά που δεν είναι συνδεδεμένα με το ηπειρωτικό δίκτυο, έτσι ανάβουν ακόμη τα φώτα. Είναι ακριβό, ρυπογόνο και εκτεθειμένο σε κάθε άνοδο της τιμής του πετρελαίου.

Κι αν ένα μέρος αυτής της ενέργειας ερχόταν από όσα ήδη έχει το νησί: πυρηνόξυλο, κλαδέματα, στέμφυλα, αγροτικά υπολείμματα; Αυτή είναι η ιδέα των μικροδικτύων βιομάζας. Ας δούμε πώς λειτουργούν, τι μπορούν και τι δεν μπορούν να κάνουν, και πώς μια νησιωτική κοινότητα μπορεί να τα κάνει πράξη.

Γιατί τα νησιά χρειάζονται διαφορετικό ενεργειακό μοντέλο

Τα μη διασυνδεδεμένα νησιά παράγουν μόνα τους το ρεύμα τους, κυρίως με ντίζελ ή μαζούτ. Αυτό κοστίζει πολύ περισσότερο από το ρεύμα στην ηπειρωτική χώρα. Τη διαφορά την καλύπτουμε σε μεγάλο βαθμό όλοι μας, μέσω των Υπηρεσιών Κοινής Ωφέλειας (ΥΚΩ) που υπάρχουν σε κάθε λογαριασμό ρεύματος. Με άλλα λόγια, το ντίζελ των νησιών είναι κόστος που μοιράζεται όλη η χώρα.

Τα υποθαλάσσια καλώδια συνδέουν σταδιακά όλο και περισσότερα νησιά με το ηπειρωτικό σύστημα. Για πολλά μικρά και απομακρυσμένα νησιά όμως αυτό δεν θα γίνει σύντομα, ή δεν θα γίνει καθόλου. Για αυτά, η απάντηση είναι η τοπική ανανεώσιμη ενέργεια σε μικροδίκτυο: ένα μικρό, έξυπνο ηλεκτρικό δίκτυο που μπορεί να λειτουργεί αυτόνομα.

Τι είναι ένα μικροδίκτυο βιομάζας

Το μικροδίκτυο είναι ένα τοπικό δίκτυο που συνδυάζει παραγωγή, αποθήκευση και έξυπνο έλεγχο για να τροφοδοτεί μια κοινότητα, είτε συνδεδεμένο με μεγαλύτερο δίκτυο είτε εντελώς ανεξάρτητο. Η ραχοκοκαλιά του είναι συνήθως ο ήλιος και ο άνεμος. Το πρόβλημα είναι ότι δεν παράγουν όποτε τα χρειαζόμαστε: δεν υπάρχει ήλιος τη νύχτα, ούτε αέρας τις μέρες με άπνοια.

Εδώ μπαίνει η βιομάζα. Σε αντίθεση με τα φωτοβολταϊκά και τα αιολικά, μια μονάδα βιομάζας είναι ελεγχόμενη: παράγει όποτε χρειάζεται, αρκεί να υπάρχει καύσιμο. Σε συνδυασμό με φωτοβολταϊκά, ανεμογεννήτριες και μπαταρίες, καλύπτει τα κενά και μειώνει την εξάρτηση από τις εφεδρικές μονάδες ντίζελ.

Οι τεχνολογίες: πώς η βιομάζα γίνεται ρεύμα και θερμότητα

Το κλειδί είναι η Συμπαραγωγή Ηλεκτρισμού και Θερμότητας (ΣΗΘ). Οι μικρές μονάδες βιομάζας μετατρέπουν συνήθως μόνο περίπου το ένα τέταρτο έως το ένα τρίτο της ενέργειας του καυσίμου σε ρεύμα. Αν αξιοποιηθεί και η θερμότητα σε ξενοδοχεία, δημόσια κτίρια, θερμοκήπια ή για ζεστό νερό, η συνολική απόδοση εκτινάσσεται.

Τι έχει ήδη το νησί: η τοπική βιομάζα

Τα ελληνικά νησιά έχουν περισσότερη βιομάζα απ' όσο νομίζουμε:

• Πυρηνόξυλο και πυρήνας από τα ελαιοτριβεία,
• Κατσίγαρος, ένα ρυπογόνο απόβλητο που ταιριάζει ιδανικά στην αναερόβια χώνευση,
• Κλαδέματα από αμπέλια και ελιές, που συχνά καίγονται στα χωράφια,
• Στέμφυλα από την οινοποίηση,
• Κοπριά από την κτηνοτροφία,
• Οργανικά απόβλητα από ξενοδοχεία και εστιατόρια, ιδίως το καλοκαίρι.

Η αξιοποίησή τους λύνει δύο προβλήματα μαζί: παράγει ενέργεια και μειώνει απόβλητα που αλλιώς θα ρύπαιναν το έδαφος και τα νερά.

Τα οφέλη για τις νησιωτικές κοινότητες

• Ενεργειακή ασφάλεια: λιγότερη εξάρτηση από τις μεταφορές καυσίμων και από τις αυξήσεις στην τιμή του πετρελαίου.
• Λιγότερες εκπομπές: όταν η βιομάζα προέρχεται από υπολείμματα και η διαχείρισή της είναι βιώσιμη, οι εκπομπές είναι πολύ χαμηλότερες από του ντίζελ. Δεν είναι όμως αυτόματα «ουδέτερη ως προς τον άνθρακα». Αυτό εξαρτάται από την προέλευση της πρώτης ύλης και από την απόσταση που διανύει.
• Διαχείριση αποβλήτων: τα αγροτικά και οργανικά απόβλητα γίνονται πόρος αντί για πρόβλημα.
• Τοπικές θέσεις εργασίας και εισόδημα: η συλλογή, η επεξεργασία, η λειτουργία και η συντήρηση μένουν στο νησί.
• Συμμετοχή της κοινότητας: μέσω των ενεργειακών κοινοτήτων, οι κάτοικοι μοιράζονται τα οφέλη.

Ελληνικά νησιά που ανοίγουν τον δρόμο

Η Ελλάδα έχει ήδη μερικά από τα πιο γνωστά νησιωτικά ενεργειακά έργα στην Ευρώπη, αν και τα περισσότερα βασίζονται σε ήλιο, άνεμο και μπαταρίες και όχι σε βιομάζα:

• Τήλος: το ευρωπαϊκό έργο TILOS συνδύασε ανεμογεννήτρια, φωτοβολταϊκά και μεγάλο σύστημα μπαταριών σε ένα υβριδικό μικροδίκτυο, και έγινε ευρωπαϊκό σημείο αναφοράς για την ενεργειακή αυτονομία των νησιών.
• Αστυπάλαια: μια συνεργασία του ελληνικού κράτους με τη Volkswagen μετατρέπει το νησί σε πρότυπο ηλεκτροκίνησης με ανανεώσιμη ενέργεια.
• Χάλκη: φωτοβολταϊκό πάρκο τροφοδοτεί τα δημόσια κτίρια και τους κατοίκους του νησιού, στο πλαίσιο πρωτοβουλίας «πράσινου νησιού».
• Άγιος Ευστράτιος: ένα υβριδικό έργο ανανεώσιμων πηγών που σχεδιάζεται εδώ και χρόνια στοχεύει να κάνει το νησί από τα πρώτα στο Αιγαίο που θα λειτουργούν σε μεγάλο βαθμό με καθαρή ενέργεια.

Η βιομάζα είναι το κομμάτι που λείπει από πολλά από αυτά τα μοντέλα: μπορεί να δίνει ρεύμα και θερμότητα τα βράδια και τον χειμώνα, όταν ο ήλιος είναι πιο αδύναμος.

Οι προκλήσεις

• Σταθερή τροφοδοσία: τα αγροτικά υπολείμματα είναι εποχικά, οπότε χρειάζονται αποθήκευση και αξιόπιστο σύστημα συλλογής.
• Τεχνική υποστήριξη: οι μονάδες αεριοποίησης και χώνευσης χρειάζονται εξειδικευμένο προσωπικό και γρήγορη πρόσβαση σε ανταλλακτικά, κάτι δύσκολο στα απομακρυσμένα νησιά.
• Αρχικό κόστος: οι μικρές μονάδες βιομάζας κοστίζουν περισσότερο ανά κιλοβάτ από τα φωτοβολταϊκά, άρα η χρηματοδότηση και ο σωστός σχεδιασμός είναι απαραίτητα.
• Ποιότητα αέρα: η καύση πρέπει να γίνεται με σύγχρονα φίλτρα, για να μην προκαλεί τοπική ρύπανση από σωματίδια.
• Αδειοδότηση: οι άδειες μπορεί να καθυστερήσουν πολύ, κάτι που αποθαρρύνει τα μικρότερα έργα.

Πώς μπορεί να ξεκινήσει μια νησιωτική κοινότητα

1. Καταγραφή πόρων: πόση βιομάζα υπάρχει, από πού και ποιους μήνες.
2. Ενεργειακή κοινότητα: ο ν. 4513/2018 επιτρέπει σε πολίτες, δήμους και επιχειρήσεις να ιδρύσουν ενεργειακούς συνεταιρισμούς.
3. Ξεκινήστε με φωτοβολταϊκά και αποθήκευση: είναι το πιο γρήγορο και φθηνό βήμα, και η βιομάζα μπορεί να προστεθεί για τα βράδια και τον χειμώνα.
4. Αξιοποιήστε τη θερμότητα: σχεδιάστε τη ΣΗΘ μαζί με χρήστες θερμότητας, όπως ξενοδοχεία, σχολεία ή θερμοκήπια.
5. Αναζητήστε χρηματοδότηση: ευρωπαϊκά προγράμματα, εθνικά αναπτυξιακά εργαλεία και η πρωτοβουλία «Καθαρή Ενέργεια για τα Νησιά της ΕΕ» μπορούν να στηρίξουν μελέτες και επενδύσεις.

Συχνές ερωτήσεις

Είναι η ενέργεια από βιομάζα ουδέτερη ως προς τον άνθρακα;

Όχι αυτόματα. Η βιομάζα από υπολείμματα, που αλλιώς θα σάπιζαν ή θα καίγονταν στο χωράφι, έχει χαμηλό αποτύπωμα άνθρακα. Η υλοτόμηση δασών για καύσιμο ή η μεταφορά βιομάζας σε μεγάλες αποστάσεις μπορεί να εξαφανίσει το όφελος.

Μπορεί ένα μικροδίκτυο βιομάζας να αντικαταστήσει πλήρως το ντίζελ;

Σε συνδυασμό με φωτοβολταϊκά, αιολικά και μπαταρίες, μπορεί να καλύψει μεγάλο μέρος των αναγκών ενός νησιού. Τα περισσότερα έργα διατηρούν πάντως μια εφεδρική μονάδα για έκτακτες ανάγκες.

Ποια η διαφορά βιοαερίου και αερίου σύνθεσης;

Το βιοαέριο προέρχεται από αναερόβια χώνευση υγρών αποβλήτων και είναι κυρίως μεθάνιο και CO₂. Το αέριο σύνθεσης προέρχεται από αεριοποίηση ξηρής βιομάζας σε υψηλή θερμοκρασία και είναι κυρίως μονοξείδιο του άνθρακα και υδρογόνο.

Το συμπέρασμα

Τα νησιά είναι το σημείο όπου η ενεργειακή μετάβαση φαίνεται πιο καθαρά: από τη μία το ακριβό ντίζελ, από την άλλη άφθονος ήλιος, άνεμος και αγροτικά υπολείμματα. Τα μικροδίκτυα βιομάζας δεν θα λύσουν τα πάντα. Μαζί με τα φωτοβολταϊκά, τα αιολικά και τις μπαταρίες όμως, μπορούν να μετατρέψουν τα τοπικά απόβλητα σε ρεύμα και θερμότητα, να μειώσουν το κόστος και να κρατήσουν την αξία στο νησί.

Το δικό σας νησί έχει αναξιοποίητη βιομάζα, όπως ελαιοτριβεία, αμπέλια ή κτηνοτροφικές μονάδες; Μοιραστείτε το άρθρο με τον δήμο σας ή με την τοπική ενεργειακή κοινότητα, και διαβάστε για την πράσινη υποδομή ως φυσική ασπίδα κατά του CO₂. Για τους όρους που συναντήσατε, δείτε το Λεξικό CO₂.